STGM · Sivil Toplum Geliştirme Merkezi

Dernek kurma ve derneklere üye olma özgürlüğü Anayasamızın 33. Maddesinde düzenlenmiştir. 33. Maddede ayrıca kısıtlamaya ilişkin hüküm de

Belirtilmiştir. Ayrıca 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nu da konuya ilişkin hükümler vardır.

Anayasa;

"Madde 33 - (Değişik madde: 03/10/2001 - 4709 S.K./12. md.)(*)

Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir.

Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz.

Dernek kurma hürriyeti ancak, milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.

Dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir.

Dernekler, kanunun öngördüğü hallerde hakim kararıyla kapatılabilir veya faaliyetten alıkonulabilir. Ancak, milli güvenliğin, kamu düzeninin, suç işlenmesini veya suçun devamını önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca varsa, kanunla bir merci, derneği faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin kararı, yirmidört saat içinde görevli hakimin onayına sunulur. Hakim, kararını kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, bu idari karar kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Birinci fıkra hükmü, Silahlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarına ve görevlerinin gerektirdiği ölçüde Devlet memurlarına kanunla sınırlamalar getirilmesine engel değildir.

Bu madde hükümleri vakıflarla ilgili olarak da uygulanır."

Dernekler Kanununun 2. maddesinde derneğin tanımı yapılmakta, 3. maddede ise üyelik ve Anayasa’nın 33. maddesindeki kısıtlama ile ilgili hükümler vardır.

5253 sayılı Dernekler Kanununda yer alan hükümler

5253 sayılı Dernekler Kanununun 2. maddesinin (a) bendinde dernek: "Kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarını" şeklinde tanımlanmıştır.

"Dernek kurma hakkı" başlıklı 3. maddesinde şu hükümlere yer verilmiştir: "Fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.

Ancak, Türk Silâhlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır."

3. maddede de görüleceği üzere Dernekler Kanunu fiil ehliyetine sahip gerçek kişilerin dernek kurabileceğini hüküm altına almış, kamu görevlileri açısında ise özel kanunlarla getirilen kısıtlamaların geçerli olduğu belirtilmiştir. Kanunun diğer maddeleri de bütünlüklü olarak incelendiğinde bu konuya ilişkin ayrıca bir düzenlemeye gidilmediği görülecektir. konuya ilişkin bir benzer düzenlemede "Dernek Görevlileri ve ücretler" başlıklı 13. maddenin ikinci fıkrasının ilk cümlesinde "Dernek yönetim ve denetim kurullarının kamu görevlisi olmayan başkan ve üyelerine ücret verilebilir" şeklinde yer almıştır. Bu düzenlemede kamu görevlilerinin başkan veya üye olabilecekleri ancak ücret alamayacakları hüküm altına alınmıştır.

Yukarıdaki hükümler çerçevesinde,

1- Memurlar başta olmak üzere kamu görevlileri, derneklere üye olabilirler.

2- Ancak kamu görevlilerinin kendi özel kanunlarına (teşkilat yasalarına) bakmaları ve bir sınırlama olup olmadığını kontrol etmeleri gerekmektedir. Aşağıda bu konuya ilişkin bazı örnekler verilmiştir. Örneklerden görüleceği üzere polis ve askerler hariç diğer kamu personeli genel olarak derneklere üye olabilirler.

Aşağıda teşkilat kanunlarında kısıtlama bulunan kurumlar (bizim tespit edebildiğimiz) listelenmiştir.

1-Atatürk Kültür, Dil Tarih Yüksek Kurumu
2- Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu
3- Emniyet Genel Müdürlüğü
4- Gülhane Askeri Tıp Akademisi öğrencileri
5- Radyo ve Televizyon Üst Kurulu
6- Rekabet Kurumu
7- Sermaye Piyasası Kurulu
8- Türkiye Büyük Millet Meclisi
9- Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası
10- Yükseköğretim Kurulu
11- Türk Silahlı Kuvvetleri

12- Danıştay

Yurtdışında kurulmuş dernekler Türkiye'de şube ve temsilcilik açabilirler. Bu durum Dernekler Kanunu'nun 5. Maddesinde açıklanmıştır;

Madde 5- Dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette veya işbirliğinde bulunabilir, yurt dışında temsilcilik veya şube açabilir, yurt dışında dernek veya üst kuruluş kurabilir veya yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara katılabilirler.

Yabancı dernekler, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye'de faaliyette veya işbirliğinde bulunabilir, temsilcilik veya şube açabilir, dernek veya üst kuruluş kurabilir veya kurulmuş dernek veya üst kuruluşlara katılabilirler.

Şube veya temsilcilik açmak için yerine getirmeleri gereken işlemler ise Dernekler Yönetmeliğinin 27, 28 ve 29. maddelerinde açıklanmıştır. Buna göre öncelikle Dernekler Yönetmeliği’ndfe belirtilen belgeler ile İçişleri Bakanlığına başvuruda bulunmanız gerekmektedir. Başvurunuz hakkında Dışişleri Bakanlığı’nın görüşü alınacak ve İçişleri Bakanlığı’nın incelemesinden sonra izin verilmesi veya verilmemesi karara bağlanacaktır. Dernekler Yönetmeliğinin ilgili maddeleri aşagıdadır.

Yabancı derneklerin başvurusu

Madde 27- Yabancı dernekler, işbirliği yapma, temsilcilik veya şube açma, dernek veya üst kuruluş kurma, kurulan dernek veya üst kuruluşlara katılma ve Türkiye’de doğrudan faaliyette bulunma ile ilgili başvurularını Bakanlığa (EK-6) ’da belirtilen form ve eklerini dört nüsha vererek yaparlar. Ayrıca, temsilcilik açma başvurularında (EK- 9)’da bulunan örnek statüdeki bilgileri ihtiva eden temsilcilik ana statüsünün; şube açma başvurularında ise Kanunun 4 üncü maddesinde Dernekler yönetmeliğinin 27. maddesinde atıf yapılan Dernekler Kanunun 4. Maddesi şöyledir;

Dernek tüzüğü

Madde 4- Her derneğin bir tüzüğü bulunur. Bu tüzükte aşağıda gösterilen hususların belirtilmesi zorunludur:

a) Derneğin adı ve merkezi.

b) Derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek için dernekçe sürdürülecek çalışma konuları ve çalışma biçimleri ile faaliyet alanı.

c) Derneğe üye olma ve üyelikten çıkmanın şart ve şekilleri.

d) Genel kurulun toplanma şekli ve zamanı.

e) Genel kurulun görevleri, yetkileri, oy kullanma ve karar alma usul ve şekilleri.

f) Yönetim ve denetim kurullarının görev ve yetkileri, ne suretle seçileceği, asıl ve yedek üye sayısı.

g) Derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağı, bulunacak ise şubelerin nasıl kurulacağı, görev ve yetkileri ile dernek genel kurulunda nasıl temsil edileceği.

h) Üyelerin ödeyecekleri giriş ve yıllık aidat miktarının belirlenme şekli.

ı) Derneğin borçlanma usulleri.

j) Derneğin iç denetim şekilleri.

k) Tüzüğün ne şekilde değiştirileceği.

l) Derneğin feshi halinde mal varlığının tasfiye şekli.

MADDE 4. — Her derneğin bir tüzüğü bulunur. Bu tüzükte aşağıda gösterilen hususların belirtilmesi zorunludur:

a) Derneğin adı ve merkezi.

b) Derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek için dernekçe sürdürülecek çalışma konuları ve çalışma biçimleri ile faaliyet alanı.

c) Derneğe üye olma ve üyelikten çıkmanın şart ve şekilleri.

d) Genel kurulun toplanma şekli ve zamanı.

e) Genel kurulun görevleri, yetkileri, oy kullanma ve karar alma usul ve şekilleri.

f) Yönetim ve denetim kurullarının görev ve yetkileri, ne suretle seçileceği, asıl ve yedek üye sayısı.

g) Derneğin şubesinin bulunup bulunmayacağı, bulunacak ise şubelerin nasıl kurulacağı, görev ve yetkileri ile dernek genel kurulunda nasıl temsil edileceği.

h) Üyelerin ödeyecekleri giriş ve yıllık aidat miktarının belirlenme şekli.

ı) Derneğin borçlanma usulleri.

j) Derneğin iç denetim şekilleri.

k) Tüzüğün ne şekilde değiştirileceği.

l) Derneğin feshi halinde mal varlığının tasfiye şekli.

belirtilen konuları ihtiva eden tüzüğün de verilmesi zorunludur.

İşbirliği yapma başvuruları, yabancı dernek adına ülkemizde işbirliği yapılacak dernek tarafından da gerçekleştirebilir. Başvurular, Bakanlığa doğrudan yapılabileceği gibi posta aracılığıyla da yapılabilir.

Yabancı derneklerin Türkiye’deki faaliyetleri çerçevesinde daha önce verilmiş izinlerle ilgili olarak istenen belgelerin verilmesi gerektiğinde, yeni izin başvurusunda geçerliliğini koruyan belgeler istenmez.

Yabancı dernek başvurularının incelenmesi ve izin

Madde 28- Yabancı derneklerin Türkiye’deki faaliyetleriyle ilgili başvuru formu ve ekleri Bakanlıkça incelenir, varsa eksiklikleri tamamlatılır.

Dışişleri Bakanlığının konu ile ilgili görüşü alındıktan sonra, Bakanlıkça gerekli değerlendirme yapılır ve değerlendirmenin olumlu olması halinde, iznin türü, kapsamı ve süresi de kararda belirtilir. Temsilcilik ve şube açma, dernek kurma veya derneklere üye olma, üst kuruluş kurma veya üst kuruluşlara katılma durumlarında izin süresiz verilir. Başvuru sonuçlandığında, başvuru sahibine ve form ve ekleri ile birlikte de ilgili valiliğe on gün içinde bildirilir.

Süreli izinler azami beş yıldır. Ancak, Bakanlık sürenin yetersiz olması halinde bu süreyi uzatabilir. Süre uzatımı talebi, sürenin dolmasından en az üç ay önce ve gerekçeli bir yazı ile yapılır. Süre uzatımının değerlendirilmesi ve sonuç için yukarıda belirtilen usul uygulanır.

Yabancı derneklerin yıllık raporları

Madde 29- Ülkemizde faaliyetlerine izin verilen yabancı dernekler, her yıl sonu itibariyle yaptıkları harcama gerektiren faaliyetlerle ilgili yıllık olarak hazırlayacakları (EK- 8)’de belirtilen Türkiye’de Temsilcilik Açmasına İzin Verilen Yabancı Vakıf, Dernek ve Kar Amacı Gütmeyen Kuruluşların Vereceği Faaliyet Bildirimin iki nüshasını merkezlerinin bulunduğu yerin valiliğine takip eden yılın ilk iki ayı içinde verirler. Bu form ve eklerinin bir nüshası valiliklerce Bakanlığa gönderilir. Türkiye’de doğrudan uluslararası faaliyette bulunmalarına izin verilen yabancı dernekler ise belirtilen nitelikteki formlarını, her yılın ilk iki ayı içinde, eğer faaliyet bir yıldan az süreli ise faaliyet sonunda, Türkçe olarak Bakanlığa verirler.

Ayrıca, bu dernekler Türkiye’deki her türlü faaliyetlerine ilişkin yazılı ve görsel yayınların ikişer nüshasını Bakanlığa gönderirler.

Borçları olan bir derneğin tasfiye edilmesi mümkündür. Ancak bu tasfiye derneğin borçlarını ortadan kaldırmaz.
Derneklerin tasfiyesine ilişkin hükümler; Dernekler Kanunu’nun 15. maddesinde Dernekler yönetmeliğinin 89. maddesinde düzenlenmiştir. Ayrıca Derneklerin tüzüklerinde tasfiye halinde izlenecek yol yer alır. Tasfiye edilen derneğin borcunun olması durumunda Ticaret Kanunu, Borçlar Kanunu ve diğer ilgili kanun hükümleri de uygulanır. Örneğin borcunuz vergi veya SSK prim borcu ise Kamu Alacaklarının Tahsili Usulü Yasası hükümleri de geçerli olur.
Dernekler kanunu incelendiğinde tasfiye (fesih) işleminin dernek tüzüğü hükümlerine göre yapılacağı belirtilmiştir. Genel Kurulu kararı dışında kanuni bir müeyyide nedeniyle fesih hali de bu maddede düzenlemiştir.

Tasfiye sürecine ilişkin diğer durumlar için Dernekler Yönetmeliğine gönderme yapmıştır. Dernekler Kanunu Tasfiye Madde 15- Genel kurul kararı ile feshedilen veya kendiliğinden sona erdiği tespit edilen derneğin para, mal ve haklarının tasfiyesi, tüzüğünde gösterilen esaslara göre yapılır. Tüzükte tasfiyenin ne şekilde yapılacağının genel kurul kararına bırakıldığı hallerde, genel kurul tarafından bir karar alınmamış veya genel kurul toplanamamışsa, yahut dernek mahkeme kararı ile feshedilmişse, derneğin bütün para, mal ve hakları, mahkeme kararıyla derneğin amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir.
Kendiliğinden sona erdiği tespit edilen veya feshine karar verilen derneklerin tasfiye ve devir işlemleri tamamlandıktan sonra dernekler kütüğündeki kayıtları silinir.
Feshedilmesi için hakkında soruşturma veya dava açılmış olan bir dernek, fesih ve buna bağlı olarak dernek mallarının devrine dair bir karar aldığı takdirde, soruşturma ve dava sonuçlanıncaya kadar devir işlemi yapılmaz.
(1) Anayasa Mahkemesi’nin 5/4/2007 tarihli ve E.:2004/107, K.:2007/44 sayılı Kararı ile bu fıkrada yer alan “Üye sayısının 100 kişiden çok olması şartıyla ...” ibaresi, iptal edilmiştir.

Dernekler Yönetmeliği tasfiye 89. maddesinde aşağıdaki şekilde düzenlemiştir:

Tasfiye Madde 89- Derneklerin para, mal ve haklarının tasfiyesi aşağıda belirtilen esaslara göre yapılır.
a) Tasfiyenin dernek tüzüğünde gösterilen esaslara göre yapılması:
Genel kurul kararı ile feshedilen veya kendiliğinden sona erdiği tespit edilen derneğin para, mal ve haklarının tasfiyesi, tüzüğünde gösterilen esaslara göre yapılır.
Bu derneklerin para, mal ve haklarının devri, son yönetim kurulu üyelerinden oluşan tasfiye kurulunca yapılır. Bu işlemlere, feshe ilişkin genel kurul kararının alındığı veya kendiliğinden sona erme halinin kesinleştiği tarihten itibaren başlanır. Tasfiye süresi içinde bütün işlemlerde dernek adında “tasfiye halinde ……. Derneği” ibaresi kullanılır.
Tasfiye kurulu, önce derneğin hesaplarını inceler. İnceleme esnasında derneğe ait defterler, alındı belgeleri, harcama belgeleri, tapu ve banka kayıtları ile diğer belgelerinin tespiti yapılarak varlık ve yükümlülükleri bir tutanağa bağlanır. Tasfiye işlemeleri sırasında borçlu olduğu tespit edilen derneklerin alacaklılarına çağrıda bulunulur ve varsa malları paraya çevrilerek alacaklılara ödenir. Derneğin alacaklı olması durumunda borçlulardan alacaklar tahsil edilir. Alacakların tahsil edilmesi ve borçların ödenmesinden sonra kalan para ve mallar tüzükte belirtildiği şekilde devredilir.
Bu derneklerin para, mal ve haklarının tasfiye ve intikal işlemlerinin tamamlanmasını müteakip tasfiye kurulu tarafından durumun yedi gün içinde bir yazı ile dernek merkezinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine bildirilmesi ve bu yazıya tasfiye tutanağının da eklenmesi zorunludur.
Tasfiyeye ilişkin tüm işlemler tasfiye tutanağında gösterilir ve tasfiye işlemleri, mülki idare amirliklerince haklı bir nedene dayanılarak verilen ek süreler hariç üç ay içinde tamamlanır.
Bu derneklerin defter ve belgelerini tasfiye kurulu sıfatıyla son yönetim kurulu üyeleri saklamakla görevlidir. Bu görev, bir yönetim kurulu üyesine de verilebilir. Bu defter ve belgelerin saklanma süresi beş yıldır.
b) Tasfiyenin mahkeme kararı ile yapılması:
Tüzükte tasfiyenin ne şekilde yapılacağının genel kurul kararına bırakıldığı hallerde, genel kurul tarafından bir karar alınmamış veya genel kurul toplanamamış veya son yönetim kuruluna yapılan tebligata rağmen tasfiye işlemleri yapılmamışsa, yahut dernek mahkeme kararı ile feshedilmişse, derneğin bütün para, mal ve hakları, mahkeme kararıyla bulunduğu ildeki amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir.
Bu derneklerin para, mal ve haklarının tasfiyesi mahkeme kararında belirtilen esaslara göre yapılır ve tasfiyenin tamamlanmasını müteakip, durum ilgili mülki idare amirliğine bildirilir.

Dernek belgelerinin saklanması ile ilgili düzenlemede ise diğer kanunlarda (T.T.K, V.U.K vb) belirtilen süreler hariç olmak üzere 5 yıllık bir süre öngörülmüştür.
Saklama süresi
Madde 39- Defterler hariç olmak üzere, dernekler tarafından kullanılan alındı belgeleri, harcama belgeleri ve diğer belgeler özel kanunlarda belirtilen süreler saklı kalmak üzere, kaydedildikleri defterlerdeki sayı ve tarih düzenine uygun olarak 5 yıl süreyle saklanır.
Sonuç olarak; Borçlu bir derneğin tasfiye edilmesi mümkündür, tasfiye halinde dernek borçları kendiliğinden ortadan kalkmaz. Alacaklıların kimler (kamu veya gerçek kişiler) olduğuna bağlı olarak ilgili kanunlar hükümler uygulanır. Dernekler müdürlüğünce denetlenmesi ise kanunda ve yönetmelikte açıkça belirtilmese dahi 5 yıl boyunca geriye dönük incelemenin yapılabileceği ilgili hükümler yorumlanınca ortaya çıkmaktadır.

5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun ilgili maddeleri ile ilgili henüz bir mahkeme kararına ulaşılamamıştır. Ancak 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun ilgili maddeleri şu şekildedir.

MADDE 30.- Dernekler;
a) Tüzüklerinde gösterilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek üzere sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları dışında faaliyette bulunamazlar.
b) Anayasa ve kanunlarla açıkça yasaklanan amaçları veya konusu suç teşkil eden fiilleri gerçekleştirmek amacıyla kurulamaz.
c) Askerliğe, milli savunma ve genel kolluk hizmetlerine hazırlayıcı öğretim ve eğitim faaliyetlerinde bulunamaz, bu amaçları gerçekleştirmek üzere kamp veya eğitim yerleri açamazlar. Üyeleri için özel kıyafet veya üniforma kullanamazlar.

Madde 32:
o) 30 uncu maddenin (a) bendinde belirtilen yasağa aykırı hareket eden dernek yöneticileri elli günden az olmamak üzere adli para cezası ile cezalandırılır. Aynı maddenin (c) bendine aykırı faaliyette bulunan dernek yöneticileri, fiilleri daha ağır bir cezayı gerektirmediği takdirde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır ve tesisin kapatılmasına da karar verilir.
p) 30 uncu maddenin (b) bendinde belirtilen kurulması yasak dernekleri kuranlar ile bu bende aykırı harekette bulunan dernek yöneticileri fiilleri daha ağır bir cezayı gerektirmediği takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis ve elli günden az olmamak üzere adli para cezası ile cezalandırılır ve derneğin feshine de karar verilir.
Yapılan içtihat araştırmalarında 5253 sayılı yasanın bu maddelerine ilişkin bir içtihada rastlanmamıştır. Ancak 5253 sayılı yasanın yürürlükten kaldırdığı 2908 sayılı yasanın benzer hükümler içeren 37. maddesine göre yapılan yargılamalara ilişkin içtihatlara aşağıda yer verilmiştir.

Aşağıda verilen ilk içtihatta 37. maddeye aykırılık halinde derneğin kapatılmasına ilişkin kararda görevli mahkemenin asliye ceza mahkemesi olduğuna ilişkin hüküm bulunmaktadır. Ayrıca dernek kapatılmasına ilişkin karar ve prosedür açıklayan içtihatlar da aşağıda yer almaktadır.

YARGITAY
2. HUKUK DAİRESİ
E. 1999/14854
K. 2000/2161
T. 21.2.2000
• DERNEKLER ( Derneğin Kuruluş Amaç Ve Şartlarını Kaybetmesi - Amaç Dışı Yasaya Genel Asayişe Ve Ahlaka Aykırı Faaliyetleri )
• DERNEĞİN KURULUŞ AMACI ( Kendiliğinden Dağılmış Sayılması Halleri - Görevli Mahkeme )
• GÖREV ( Derneğin Kapatılması Görevinin Asliye Ceza Mahkemesine ait Oluşu - Derneğin Kumarhane Olarak Kullanılması )
2908/m.5/4, 37/1-2, 51,76
1086/m.76
ÖZET : Derneğin kuruluş amaç ve şartlarını kaybettiği kanıtlanmamıştır. Somut deliller ve istem incelendiğinde; Derneğin, kuruluş amaç ve şartlarını kaybetmediği, ancak amaç dışı, yasaya, genel asayişe, genel ahlaka aykırı faaliyetlerde de bulunduğu anlaşılmaktadır. Amaç dışı, yasaya, genel asayişe, genel ahlaka aykırı faaliyette bulunma halinde Dernekler Yasasının 5/4. ve 37/1-2. madde ve fıkraları gereğince Derneğin kapatılması görevi ayni Yasanın 76. maddesi gereğince Asliye Ceza Mahkemesine aittir.
DAVA : Taraflar arasındaki davanın yapılan muhakemesi sonunda mahalli mahkemece verilen hüküm temyiz edilmekle evrak okunup gereği görüşülüp düşünüldü:
KARAR : Davalı Derneğin amacı dışı faaliyetlerde bulunduğu Dernekte çeşitli tarihlerde kumar oynandığı, üye olmayan şahısların Dernek Lokalinde bulundukları nedeniyle, Dernekler Yasasının 51. maddesine göre, kendiliğinden dağılmış olma sebeblerinin varlığının tesbiti için bu dava açılmıştır.
Derneklerin kendiliğinden dağılmış sayılması hallerinden biride kuruluş amaç ve şartlarını kaybetmesidir. ( D.Y.md.51 ) Derneklerin kuruluş amaç ve şartlarını kaybetmiş olmaları başka amaç dışı faaliyette bulunmaları başka bir hukuki durumu ifade eder.
Dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek üzere sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları ve biçimleri dışında faaliyette bulunamayacakları gibi, kanunlara, kamu düzenine, genel asayişe, genel ahlaka aykırı faaliyetlerde de bulunamazlar. ( Der.Y.Md.5/4, 37/1-2 )
Olayları açıklamak taraflara hukuki nitelendirme hakime attir. ( HUMY.md.76 )
Davalı Derneğin kuruluş amaç ve şartlarını kaybettiği kanıtlanmamıştır. Somut deliller ve istem incelendiğinde; Derneğin, kuruluş amaç ve şartlarını kaybetmediği, ancak amaç dışı, yasaya, genel asayişe, genel ahlaka aykırı faaliyetlerde de bulunduğu anlaşılmaktadır.
Amaç dışı, yasaya, genel asayişe, genel ahlaka aykırı faaliyette bulunma halinde Dernekler Yasasının 5/4. ve 37/1-2. madde ve fıkraları gereğince Derneğin kapatılması görevi ayni Yasanın 76. maddesi gereğince Asliye Ceza Mahkemesine aittir.
O halde, Dernekler Yasasının 51. maddesi koşulları oluşmadığından Derneğin kendiliğinden dağılmış sayılmasına karar verilemez. Davanın reddi gerekir. Bu yön gözetilmeden yazılı şekilde hüküm kurulması bozmayı gerektirmiştir.
SONUÇ : Temyiz olunan hükmün açıklanan nedenlerle BOZULMASINA, temyiz peşin harcının yatırana geri verilmesine 21.02.2000 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.
T.C.
YARGITAY
2. HUKUK DAİRESİ
E. 2003/14517
K. 2003/16033
T. 20.11.2003
• DERNEĞİN KAPATILMASI ( Cumhuriyet Savcısının Duruşmalara Katılımı Sağlanmaksızın Yargılama Yapılarak Karar Verilmesinin Usul ve Yasaya Aykırılığı )
• CUMHURİYET SAVCISININ DURUŞMALARA KATILIMI ( Sağlanmaksızın Yargılama Yapılarak Karar Verilmesinin Usul ve Yasaya Aykırılığı - Derneğin Kapatılması)
2908/m. 53
ÖZET : Mahkemece, Cumhuriyet Savcısının duruşmalara katılımı sağlanmaksızın yargılama yapılarak derneğin kapatılmasına karar verilmesi usul ve yasaya aykırıdır.
DAVA : Taraflar arasındaki davanın yapılan muhakemesi sonunda mahalli mahkemece verilen hükmün kanun yararına bozulması Adalet Bakanlığının yazısı üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından istenilmekle evrak okunup gereği görüşülüp düşünüldü:
KARAR :
Eskişehir Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından 20.02.2001 gün ve 2001/1020 esas, 2001/3 İddia sayılı davaname ile açılan davadan, Cumhuriyet Mahallesi Birlik ve Dayanışma Derneğinin feshine karar verilmesinin istendiği, mahkeme derneğin suç sayılır eylemlerin kaynağı haline geldiği kabul edilerek derneğin kapatılmasına karar verildiği ve hükmün temyiz edilmeksizin kesinleştiği anlaşılmaktadır.
2908 sayılı Dernekler Kanununun 53. maddesine göre, Cumhuriyet Savcısının duruşmada hazır bulunması zorunludur.
Mahkemece, Cumhuriyet Savcısının duruşmalara katılımı sağlanmaksızın yargılama yapılarak hüküm kurulması usul ve yasaya aykırıdır.
SONUÇ :
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun 427/6. maddesine dayalı kanun yararına bozma isteğinin açıklanan sebeple kabulü ile hükmün sonuca etkili olmamak üzere BOZULMASINA, oybirliğiyle karar verildi.
2- ‘Tüzüklerinde gösterilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek üzere sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları dışında faaliyette bulunamazlar.’hükmü aşağıda iki içtihatta görüleceği üzere Yargıtay’ca dar yorumlanmakta, kumar oynanmasına izin verme yada dernek işletmesinin düğün salonu olarak kiraya verilmesinden bu suçun oluşmadığı kabul edilmektedir.
T.C.
YARGITAY
9. CEZA DAİRESİ
E. 2003/794
K. 2003/1715
T. 9.10.2003
• DERNEKLER KANUNUNA MUHALEFET ( Dernek Lokalinde Kumar Oynanmasına İzin Verilmesi - 2908 Sayılı Yasanın 37/1 ve 77/3. Maddesindeki Suçu Oluşturmadığı )
• DERNEK LOKALİNDE KUMAR OYNANMASINA İZİN VERİLMESİ ( Dernekler Kanununun 37/1 ve 77/3. Maddesindeki Suç Oluşturmadığı - Dernekler Kanunununa Muhalefet )
• CEZA TAYİNİ ( Hapis Cezası Paraya Çevrilirken Eksik Ceza Tayininin Yasaya Aykırı Olduğu - Dernek Lokalinde Kumar Oynanmasına İzin Vermenin 2908 Sayılı Yasanın 37/1 ve 77/3. Maddesindeki Suçu Oluşturmayacağı )
2908/m. 37/1, 77/3
ÖZET : Dernek lokalinde kumar oynanmasına izin vermek 2908 sayılı yasanın 77/3 maddesindeki suçu oluşturmaz.
DAVA : 2908 sayılı Dernekler Kanununa muhalefetten sanıklar Vakkas, Ali, Mustafa, İsmet ve Necmiye'nin yapılan yargılamaları sonunda; Mahkumiyetlerine dair PENDİK 3.Asliye Ceza Mahkemesinden verilen 11.10.2001 gün ve 2001/1078 esas, 2001/886 karar sayılı hükmün Yargıtayca incelenmesi üst C.Savcısı ve sanıklar Vakkas, Mustafa ve İsmet tarafından istenilmiş olduğundan dava evrakı C.Başsavcılığından tebliğname ile daireye gönderilmekle incelenerek gereği düşünüldü:
KARAR : Sanık İsmet'in süresinden sonra yaptığı temyiz isteğinin CMUK.nun 317.maddesi uyarınca istem gibi REDDİNE,
Sanıklar Vakkas ve Mustafa ile tüm sanıklar yönünden C.Savcısının temyizlerine gelince;
1 ) Dernek lokalinde kumar oynanmasına izin vermekten ibaret eylemin 2908 sayılı Yasanın 37/1 ve 77/3 maddelerinde yazılı suçu oluşturmayacağı gözetilmeden sanıkların beraatleri yerine yazılı şekilde mahkumiyetlerine karar verilmesi,
2 ) Kabul ve uygulamaya göre de;
Sanıklar hakkında tayin olunan hapis cezasının suç tarihi itibariyle 3.042.000 lira yerine 2.000.000 liradan paraya çevrilerek eksik ceza tayini,
SONUÇ : Kanuna aykırı, üst C.Savcısı ve sanıkların temyiz itirazları bu itibarla yerinde görülmüş olduğundan hükmün bu sebeplerden dolayı istem gibi BOZULMASINA 9.10.2003 gününde oybirliğiyle karar verildi.
T.C.
YARGITAY
9. CEZA DAİRESİ
E. 2002/749
K. 2002/887
T. 18.4.2002
• 2908 SAYILI YASAYA AYKIRILIK ( Sanıkların Derneğe Ait Olan ve Devrettikleri Binanın Bir Katında Gelir Temin Etmek Amacıyla Bağış Karşılığında Düğün Salonu İşletmeleri )
• DERNEKLER KANUNUNA AYKIRILIK ( Sanıkların Derneğe Ait Olan ve Devrettikleri Binanın Bir Katında Gelir Temin Etmek Amacıyla Bağış Karşılığında Düğün Salonu İşletmeleri )
• GELİR TEMİN ETMEK AMACIYLA İŞLETME KURMAK ( Dernekler Kanununa Muhalefet Suçunun Oluşması )
2908/m.37,77
ÖZET : Dernek başkanı ve yönetim kurulu üyeleri olan sanıkların, derneğe ait olan ve Güngören müftülüğüne devrettikleri 3 katlı binanın 1. katında, tüzüklerinde de yer alan gelir temin etmek amacıyla bağış karşılığında düğün salonu işletmeleri ve bunun kaydını tutmaları olayında Dernekler Kanununa aykırılık bulunmamaktadır.
DAVA : 2908 sayılı Dernekler Kanununa muhalefetten sanıklar Eyüp D, Mustafa Şevki Ç, Yakup K. ve Mehmet Raşit T'ın yapılan yargılamaları sonunda; Mahkumiyetlerine dair BAKIRKÖY 5.Asliye Ceza Mahkemesinden verilen 5.11.2001 gün ve 2001/835 esas, 2001/2587 karar sayılı hükmün Yargıtayca incelenmesi sanıklar vekili tarafından istenilmiş olduğundan dava evrakı C.Başsavcılığından tebliğname ile daireye gönderilmekle incelenerek gereği düşünüldü:
KARAR : S.. G.. Camii ve Kuran Kursu Yaptırma ve Yaşatma Derneği'nin başkanı ve yönetim kurulu üyeleri olan sanıkların, derneğe ait olan ve Güngören müftülüğüne devrettikleri 3 katlı binanın 1. katında, tüzüklerinde de yer alan gelir temin etmek amacıyla teberru karşılığında düğün salonu işletmeleri ve bunun kaydını tutmaları olayında; atılı suçun unsurlarının oluşmadığı gözetilmeden, bur suçtan yazılı biçimde mahkumiyetlerine karar verilmesi,
SONUÇ : Kanuna aykırı, sanıklar vekilinin temyiz itirazları bu itibarla yerinde görülmüş olduğundan hükmün bu sebeplerden dolayı istem gibi BOZULMASINA, 18.4.2002 gününde oybirliğiyle karar verildi.
T.C.
YARGITAY
9. CEZA DAİRESİ
E. 2003/559
K. 2003/448
T. 3.4.2003
DAVA : 2908 sayılı Dernekler Kanununa muhalefetten sanıklar Erdoğan Cebeci, Abdullah Etik, Adil Çolak, Hüsamettin Karahasan, Bekir Aldağ, Ali Kertlez, Hasan Akyol, İsmail Karadeniz ve Osman Koçak'ın yapılan yargılamaları sonunda; Mahkumiyetlerine dair ÇANKIRI Sulh Ceza Mahkemesinden verilen 12.12.2002 gün ve 2002/467 esas, 2002/533 karar sayılı hükmün Yargıtayca incelenmesi C.Savcısı tarafından istenilmiş olduğundan dava evrakı C.Başsavcılığından tebliğname ile daireye gönderilmekle incelenerek gereği düşünüldü:
KARAR : Sanıkların, dernek binasında kumar oynamaktan ibaret eylemlerinde 2908 sayılı Kanunun 37.maddesindeki suçun oluşmadığı gözetilmeksizin beraatleri yerine, anılan Kanunun 86.maddesiyle cezalandırılmaları,
Kabule göre de;
1)2908 sayılı Yasanın 86.maddesindeki ağır para cezasının suç tarihi itibariyle 142.365.600 TL.dan az olamayacağından para cezasının bu miktara çıkarılmasında zorunluluk bulunduğu, ancak TCK.nun 119/4.maddesi gereğince ön ödemede bulunulmaması halinde kanun maddesinde yazılı para cezasının aşağı ve yukarı haddi gösterilen hallerde yukarı haddi geçmemek üzere yarı nispetinde artırılabileceği gözetilmeden artırım yapılarak sanığa fazla ceza tayini kanuna aykırı,
2) 10 Şubat 2003 tarih ve 25020 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanıp, aynı gün yürürlüğe giren 4806 sayılı Kanunla TCK.nun 30.maddesinin 2.fıkrasında yapılan değişiklik karşısında, 1.000 TL. küsurunun hesaba katılmamasının gerekmesi,
SONUÇ : Bozmayı gerektirmiş ve C.Savcısının temyiz itirazları bu itibarla yerinde görülmüş olduğundan hükmün bu sebeplerden dolayı istem gibi BOZULMASINA 3.4.2003 gününde oybirliğiyle karar verildi.
3- Yine benzer hükümler taşıyan eski Dernekler Kanunu’na ilişkin olarak verilen bir karar da aşağıda yer almaktadır. Burada yardım ve sosyal dayanışma amaçlı olarak kurulan bir derneği siyasal amaçla bildiri yayınlaması, kurulma amacı dışında faaliyet gösterme olarak yorumlanmış ve cezalandırmaya karar verilmiştir. Ancak bu kararı değerlendirirken 1980 döneminin olağanüstü koşullarının dikkate alınması gerekmektedir.
YARGITAY
CEZA GENEL KURULU
E. 1980/9-289
K. 1980/406
T. 8.12.1980
DERNEK ( Sosyal Maksatlara Yardımlaşma ve Maksadıyla Kurulması )
AMAÇ DIŞI ÇALIŞMA ( Sanıkların Yayınladıkları Bir Bildiri ile Derneğin Amacını Aşıp Dışına Çıkmaları )
İZİN ( Dernek Kurarken İzin Almanın Gerekmemesi )
HAK VE HÜRRİYETLERİN SINIRI ( Hiçbir Şekilde Devletin ülkesi ve milletiyle Bütünlüğünü Sarsıcı Milli Güvenliği Zedeleyici Kamu Düzeni ve Genel Ahlakın Korunması İmkanlarını Kaldırıcı Bir Nitelikte Olamaması )
DERNEK KURMA SINIRLARI ( Kar Maksadıyla Kurulamamaları Siyasi Faaliyet Yapan Siyasi Partilere ve Münferiden veya Müstakillen Siyasi Faaliyetlere Katılamamaları )
BİLDİRİ YAYINLAMA ( Derneklerin Amaçları Dışında Bildiri Yayınlayamamaları )
2709/m.20
ÖZET : Dernekler sosyal maksatlara, yardımlaşma maksadıyla kurulmaktadır. Amacı bu yönde olan bir derneğin, yayımladığı ve Türk Devleti'nin genel politikası hakkındaki görüşleri ve bir siyasal partinin yaptığı işlerin eleştirisini kapsayan bildirinin bu amaç ile uzak veya yakın hiçbir ilişkisi olamaz. Sanıklar yayınladıkları bu bildiri ile derneğin amacını aşıp dışına çıkmışlardır.
DAVA : 1630 sayılı Kanuna muhalefetten sanık Vedat ve arkadaşlarının beraatlerine dair ( Sinop Asliye Ceza Mahkemesi )nden verilen 11.12.1979 gün ve 118/197 sayılı hüküm C. Savcısının temyizi üzerine Yargıtay Dokuzuncu Ceza Dairesi'nce incelenerek bozulup yerine geri çevrilmiştir.
İlk hükümde direnmeğe ilişkin aynı mahkemeden verilen 15.04.1980 gün ve 55/57 sayılı son hükmün Yargıtay'ca incelenmesi C. Savcısı tarafından süresinde verilen dilekçe ile istenilmiş olduğundan dosya C. Başsavcılığı'nın hükmün bozulması istemini bildiren 18.06.1980 gün ve 9/2897 sayılı tebliğnamesiyle Birinci Başkanlığa gönderilmekle Ceza Genel Kurulu'nca okundu, gereği konuşulup düşünüldü:
KARAR : Dernekler Kanununa muhalefetten sanık Vedat ve 4 arkadaşının beraatine ilişkin hüküm, özel dairece: ( Töb-Der ......... Şubesi Yönetim Kurulu'nu oluşturan sanıkların, yayınladıkları bildiri muhtevasının, derneğin tüzüğünde belirtilen amacına aşikar bir şekilde aşıp dışına çıktığı nazara alınmadan, yerinde görülmeyen bazı düşüncelerle sanıkların beraatlerine karar verilmesi... ) isabetsizliğinden bozulmuştur.
Yerel mahkeme ise: Anayasa'nın 20. maddesindeki temel ilkeye dayanarak derneklerin de düşüncelerini açıklayıp, yapabileceklerini, Dernekler Yasasında bu hakkı kaldıran veya kısıtlayan bir hüküm bulunmadığını, Dernekler Yasasındaki derneklerin amaç dışı faaliyette bulunamayacakları hükmünü Anayasa hükmünü tahdit edici biçimde yorumlamanın Anayasa'ya ters düşeceğini; derneklerde düşünce ve kanaat özgürlüğü mefhumu ile amaç ile amaç dışı faaliyetinin tamamen farklı şeyler olduğunu, ikincisine örnek alarak ticaretle uğraşmanın gösterilebileceğini, derneklerin toplum ve yurt sorunları üzerine düşüncelerini kamuoyuna açıklamak amacı ile bildiri yayınlamalarında amaç dışı faaliyet düşünülemeyeceğini ve bir siyasi faaliyet olarak da kabul edilemeyeceğine, vesaire belirterek önceki hükmünde direnmeye karar vermiştir.
Dosyaya, oluşa ve delillere göre: Töb-Der ......... Şubesi Yönetim Kurulu Başkan ve Üyeleri olan sanıkların ( Kardeşler ) başlıklı bir bildiri yayınlamaya karar verip bunu olay tarihinde yayınladıkları, bu bildiride özetle: ( Ülkemiz emperyalizme bağımlı, çarpık kapitalist bir ülkedir. Ülkemizin yer altı ve yer üstü kaynakları emperyalistlerce yağmalanmaktadır. İMF. ve Dünya Bankalarına, Emparyalizme bağımlılığımız her geçen gün artıyor. Halk kitlelerine umut olarak gösterilen ve faşistlerden hesap soracağız, memur, öğretmen kıyımı son bulacak, ak günler getireceğiz, memurlara sendika hakkı vereceğiz, ucuzluk getireceğiz, sömürgeye son diye iktidar olanlar şimdi dediklerinin tersini yapıyorlar... ) biçimindeki sözlerle görüşlerini yansıttıkları anlaşılmaktadır.
Anayasamızın düşünce hürriyeti başlığını taşıyan 20. maddesi: Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim ile veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklayabilir ve yayabilir ) hükmünü kapsamaktadır.
Temel hak ve hürriyetlerin özü, sınırlanması ve kötüye kullanılamaması başlığını taşıyan 11. maddesinde: ( Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, Cumhuriyetin, milli güvenliğin, kamu düzeninin, kamu yararının, genel ahlakın ve genel sağlığın korunması amacı ile veya Anayasa'nın diğer maddelerinde gösterilen özel sebeplerle, Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun olarak, ancak kanunla sınırlanabilir.
Kanun, temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz.
Bu Anayasa'da yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbirisi, insan hak ve hürriyetlerin veya Türk Devleti'nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü veya dil, ırk, sınıf, din ve mezhep ayırımına dayanarak, nitelikleri Anayasa'da belirtilen Cumhuriyeti ortadan kaldırmak kasdi ile kullanılamaz ).
Yine Anayasa'mızın dernek kurma hakkı başlığı altındaki 29. maddesinde ise: ( Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, milli güvenliğin, kaımu düzeninin ve genel ahlakın korunması maksadıyla sınırlar koyabilir ) hükümleri yer almıştır:
Bu hükümler topluca gözönüne alındığında varılan sonuç şudur: kişilere tanınan hak ve hürriyetler, hiçbir şekilde ve surette, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünü sarsıcı, milli güvenliği zedeleyici, kamu düzeni ve genel ahlakın korunması imkanlarını ortadan kaldırıcı bir nitelikte olamaz; Anayasa'da öngörülen hak ve hürriyetler, onların kullanılmasını zorlaştırmayacak veya kullanılamaz duruma düşürmeyecek bir biçimde, özel kanunlarla sınırlandırılabilir.
Görüldüğü gibi Anayasa'mızın sözü edilen 20. maddesindeki düşünce hürriyeti, dernekler yönünden 29. madde ile sınırlandırılmaktadır. Anılan 29. madde ile tanınmış olan bu hak, Türk toplumunun düzenini, inan ve saygı duyduğu ahlak kurallarını hiçe sayan veya bunları zedeleyen bir biçimde kullanılamaz. Devlet, bu hakkı kamu düzenini korumak için sınırlayacaktır. Kamu düzeni bulunmayan bir yerde hürriyetlerin varlığından söz edilemez. Hürriyet de hiçbir zaman sınırsız olamaz. Sınırsız hürriyet, hürriyetsizliği, o da düzensizliği getirir. Böyle bir halde de hürriyetleri muhafaza ve kullanabilme olanağı kalmaz.
Anayasamız doğrultusunda yürürlüğe konulan 1630 sayılı Dernekler Kanunu ile bu sınırlamalar yapılmıştır. Anılan yasanın 1. maddesi ile çerçevesi konduğu üzere derneklerin, sosyal amaçlarla, yardımlaşma amacı ile kurulabilecekleri öngörülmüş, bir sınırlama maddesi olan ve kurulması yasak dernekler başlığını taşıyan 4. madde ile de sınırlayıcı hüküm getirilmiş, yasak olan faaliyetler sayılmıştır. Bundan ayrı olarak, sözü edilen Yasanın 35. maddesinin 1/a fıkra ve bendinde derneklerin tüzüklerinde gösterilen ( amaç-dışı ) her türlü faaliyetleri yasaklanmıştır. Bu ( amaç-dışı ) faaliyetlerin her hangi bir suça konu olması koşulu da aranmamıştır.Tüzüklerinin esnek sayılabilecek hükümlerine ve kelimelere sığınılarak veya değişik yorumlanarak Dernekler Yasasının 4. maddesi hükmünü bertaraf edecek şekilde ( amaç-dışı ) faaliyette bulunamazlar.» Dernekler hiçbir zaman kar maksadıyla kurulamayacakları gibi, siyasi faaliyet yapan siyasi partilere ve ayrıca münferiden veya müstakillen siyasi faaliyetlere de katılamazlar; çünkü dernekler, 1. maddede de çerçevesi konduğu üzere sosyal maksatlarla, yardımlaşma maksadıyla kurulmaktadır» ( Yasanın 4. maddesinin Millet Meclisi'ndeki müzakeresi sırasında komisyon sözcüsünün beyanı: Dr. Ahmet İşeri, Dernekler Kanunu, Sh. 149, Ankara - 1973 ).
Yasanın Millet Meclisi'ndeki müzakeresi sırasında düzenlenen geçici komisyon raporunda da ( Bkz. age., sh: 9 ) değinildiği gibi; «dernekler aslında doğru, güzel ve gerçek fikir ve faaliyetlerin kaynağı olmak gerekir. Geniş anlamda suistimal ve istismar merkezleri haline gelmemeli ya da bu istidatta bulunmamalıdırlar. Aksi halde toplumun gelişmesinde büyük fayda ve katkıları inkar edilemez bir gerçek olan dernekleri iyi ve faydalı anlayışı zedelenir.» Giderek kamu düzeni ortadan kalkar.
Bu açıklamalardan sonra olayımıza gelince:
Genellikle Devlet memuru olan belirli bir meslek mensuplarının başka bir deyişle bir kısım öğretmenlerin kurduğu bir dernek olan adı geçen derneğin tüzüğünün 3. maddesinde amaç belirlenmiştir. Buna göre: ( Derneğin amacı; Atatürk devrimleri, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile Anayasa'mızın milli, demokratik, laik ve sosyal hukuk Devleti kapsamı içinde üyelerinin tüm ekonomik, demokratik, sosyal ve özlük haklarını koruyup geliştirerek birleşmelerini ve dayanışmalarını sağlamaktır ). Tüzük bu madde ile derneğin amacının doğrultusunu belirlemiş ve çerçevesini çizmiştir. Zira dernek faaliyetlerinde, yasalar ile tüzüğünün çizdiği çerçeve içinde kalmak zorundadır. Görüldüğü gibi bu madde; doktrinler, ideolojik, politik veya siyasi... vs. faaliyetleri içermemektedir.
Hal böyle iken Töb-Der ............ Şubesi Yönetim Kurulunu oluşturan sanıklar ( Kardeşler ) başlığı altında içeriği yukarıda açıklanan bildiriyi yayınlama kararı verip yayınlamışlardır. İçeriğine göre bu bildirinin, adeta doktriner ve ideolojik bir yaklaşımla Türk Devletinin genel politikası hakkındaki görüşleri ve bir siyasi partinin icraatının eleştirisini kapsadığı açık ve seçik biçimde anlaşılmaktadır. Bu tür faaliyetlerin adı geçen derneğin amacı ile uzak veya yakın hiçbir ilişkisi yoktur. Sanıklar yayınladıkları bu bildiri ile, derneğin tüzüğünde belirtilen amacını aşikar bir şekilde aşıp dışına çıkmışlardır.
Bu nedenle, özel daire bozma kararı yerinde olup uyulmak gerekirken yazılı biçimde önceki hükümde direnilmesi usul ve yasaya aykırı görüldüğünden C. Savcısının temyiz itirazının kabulü ile direnme hükmünün bozulmasına karar verilmelidir.
SONUÇ : Yukarıda açıklanan nedenle, tebliğnamedeki isteme uygun olarak, direnme hükmünün ( BOZULMASINA ), 08.12.1980 gününde oybirliğiyle karar verildi.

5253 sayılı yasadan kaynaklanan mahkeme kararları henüz oluşmadığından, mülga Dernekler Kanunu’nun benzer maddelerine ilişkin kararların yeni kanun açısından da yol gösterici niteliği bulunmaktadır.

2860 sayılı Yardım Toplama Kanunun 5. maddesi yardım toplama şekillerini hüküm altına almaktadır. Buna göre; “makbuzla, belirli yerlere kutu koyarak, bankalarda hesap açtırarak, yardım pulu çıkararak, eşya piyangosu düzenleyerek, kültürel gösteriler ve sergiler yoluyla, spor gösterileri, gezi ve eğlenceler düzenlemek veya bilgileri otomatik ya da elektronik olarak işleme tâbi tutmuş sistemler kullanmak suretiyle yardım toplanabilir”. Yardım toplama işinde makbuz ve bilet kullanılması zorunludur ve bu belgelerin biçimi, bastırılması, kullanılması ve dağıtılması usulleri Yardım Toplama Esas ve Usulleri Hakkında Yönetmelikte düzenlenmiştir.

2860 Sayılı Yardım Toplama Kanununun 6.maddesi izin almadan yardım toplayabilecek, İçişleri Bakanlığının önerisi üzerine Bakanlar Kurulunca belirlenip ilan edilen kamu yararına çalışan dernek, kurum ve vakıflar dışında kalan kişi ve kurumların yardım toplamak için ilgili makamlardan izin alması zorunluluğunu öngörmüştür. Usulüne uygun olarak yardım toplama izni alınması için müracaatta bulunulurken Yönetmelik 6/2 hükmü gereğince “Müracaat dilekçelerinde hangi amaçla ve ne miktarda yardım toplanacağı, yardım toplama faaliyetlerinin sürdürüleceği il ve ilçeler, yardım toplama şekillerinden hangilerinin uygulanacağı, kaç kişi çalıştırılacağı ve yardım toplamada kullanılacak makbuz miktarı belirtilir”. Makbuzda bulunması gereken hususlar da Yönetmeliğin 9. maddesinde şu şekilde ifade edilmiştir: “Makbuzların asıl ve koçanlarında gerçek kişilerce bastırılması halinde sorumlu kurul üyelerinden en az ikisinin ad, soyad ve adresleri; dernek, kurum, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları dışındaki diğer vakıflar veya spor kulüplerince bastırılması halinde bu kuruluşların adı, varsa kısa adı, adresi, hangi amaçla yardım toplandığı, izin veren makam, verilen iznin tarih ve sayısı ile iznin başlangıç ve bitiş tarihine ait bilgiler bulunur”.

İç İşleri Bakanlığı Dernekler Dairesi Başkanlığının 07.04.2005 tarih 2005/38 sayılı genelgesi (Anılan genelgeye http://www.dernekler.gov.tr/_Dernekler/Web/Gozlem2.aspx?sayfaNo=88 adresinden ulaşılabilir) gereğince “Yardım Toplama Kanunu kapsamında yurt dışına yardımda bulunmak üzere yapılacak başvurularda, mülki idare amirlikleri tarafından yardım toplama izni verilirken İçişleri Bakanlığı’nın uygun görüşü alınacaktır. Bakanlığımızca gerek görülen hallerde, vereceği görüşe esas olmak üzere, Dışişleri Bakanlığı ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından bilgi talep edilecektir. Ayrıca, mülki idare amirlikleri yardımın amacına uygun harcanmasında gerekli dikkat ve özeni göstereceklerdir”. 2860 sayılı Kanunun 16. maddesinde de izin veren makamın denetleme yetkisi düzenlenmektedir. Buna göre; “Yardım toplama faaliyetleri ile sağlanan net gelirin gerçekleştirilmek istenen amaç doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığı izin veren makamın gözetim ve denetimine tabidir”.

Yardım toplama başvurusunda hangi amaçla müracaat edileceği açıkça belirtilmek durumundadır. Yurtdışında kurban kesmek üzere yapılacak başvuru bu amaçla sınırlı olmak üzere tanzim edilecek makbuzlarla denetlenecektir. Toplanacak yardım paraları ve kurban kesimine yönelik vekâletname ve kesim tutanağı da bu denetim kapsamındadır. Dolayısıyla sadece kurban kesimi ile sınırlı yardım toplama faaliyeti itibariyle elde edilen tutar bu amaca uygun olarak kullanılmak durumundadır. Yönetmeliğin 13. maddesi gereğince “ Yardım toplamakla yetkili ve görevli kişiler her halde 15 günde bir, topladıkları yardım miktarının 150 milyon Türk Lirasını geçmesi halinde 15 günlük süreyi beklemeksizin topladıkları parayı sorumlu sayman üyeye teslim etmek veya bu amaçla bankalarda açılmış bulunan hesaplara yatırmak zorundadırlar”.

Anılan hükümler gereğince kanun açısından esas alınan husus yardım toplama amacına uygun olarak yardım paralarının kullanılmasının sağlanmasıdır. Kanun, yardım paralarının yurtdışına tamamen çıkarılması yahut yurt içinde tutulması gibi kıstaslar ihtiva etmemektedir. Ancak nakdi yardımın takibinde ve denetlenmesinde yurtdışında kurban kesilmesi üzerine yardım toplandığı açıkça gözetilecektir.

2860 sayılı Kanun 24. maddesinde yardım toplama giderlerini düzenlemektedir. Buna göre; “makbuzla, belirli yerlere kutu koymak veya bilgileri otomatik ya da elektronik olarak işleme tâbi tutmuş sistemler kullanmak suretiyle, bankalarda hesap açtırarak, yardım pulu çıkararak yardım toplama şekillerinde giderler, brüt gelirin yüzde onunu; eşya piyangosu düzenleyerek, kültürel gösteriler tertipleyerek, sergiler açarak, spor gösterileri, gezi ve eğlenceler düzenleyerek yardım toplama hallerinde ise giderler, brüt gelirin yüzde kırkını geçemez. Giderlerin gösterilen oranları geçmesi halinde aradaki fark, haklı nedenler olmadıkça, sorumlu kurul üyelerine ödettirilir”. Kanunun 17. maddesinde düzenlendiği üzere, “Sorumlu kurullar, yardım toplama süresinin bitiminden itibaren on gün içinde toplanan yardımın kesin hesabını çıkarmak ve bir örneğini izin veren makama vermekle yükümlüdürler”. (Sorumlu kurul, Yönetmeliğin 4. maddesi gereğince şu şekilde tanımlanmıştır: “Sorumlu Kurul: Yardım toplama faaliyetlerinde bulunacak; gerçek kişilerde en az 3 kişiden, tüzel kişilerde yönetim organlarından oluşan kurulu” ifade eder).
Yardım Toplama Esas ve Usulleri Hakkında Yönetmeliğinin 11. maddesi gereğince yardım toplama faaliyetinde bulunanlar matbu basılmış, noterden onaylı Makbuz-Bilet Kayıt Defteri tutmak zorundadır. Dernekler Yönetmeliği’nin 31. maddesi uyarınca dernekler işletme hesabı esasına göre defter tutarlar. İşletme hesabı defterinde “bağış ve yardımlar” hanesinde alınan yardımlar kayıt altına alınacağı gibi derneğin gelir gider durumu da bu defter marifetiyle tayin edilecektir. 2860 sayılı Kanunun 24. maddesinde hüküm altına alınan giderler gözetilmek suretiyle yardım toplama faaliyeti giderleri belirlenecektir.

2860 sayılı Kanunun 25. maddesi gereğince “toplanan yardımın, amacı gerçekleştirecek miktara ulaşamaması veya amacın gerçekleşmesinden sonra bir miktarının artması hallerinde; söz konusu yardımlar, izin veren makamlarca, yardım hangi amaç için toplanmış ise, o veya benzeri amacı gerçekleştirebilecek kuruluş veya kuruluşlara devrettirilir”. Dolayısıyla toplanan paradan bir miktar artması halinde bu meblağ derneğin diğer faaliyetlerinde kullanılamaz. Bunun gibi, kanunun amir hükmü gereğince “yardım toplama faaliyetinden elde edilen mal ve paralar Devlet malı sayılır. Bunlara karşı suç işleyenler, Devlet memuru gibi cezalandırılırlar”.