Çocuk hakları neden bizim de meselemiz?

Birçok sivil toplum örgütü çocuklarla doğrudan çalışmıyor; hatta odağı çocuk hakları da olmayabiliyor. Çevre, toplumsal cinsiyet, gençlik, kültür, hak temelli habercilik ya da yerel yönetişim gibi çok farklı alanlarda çalışmalar yürüyor. Bu nedenle de sıkça şu soruyla karşılaşıyoruz: “Biz çocuklarla çalışmıyoruz, yine de çocuk haklarına duyarlı olmamız gerekiyor mu?”

Cevap net: Evet.

Çünkü çocuklarla bire bir çalışmasak bile yürüttüğümüz her çalışma bir şekilde çocukların yaşamını ve haklarını etkiliyor.

Bu yaklaşım yalnızca etik bir tercih değil; aynı zamanda Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (ÇHS) kapsamında bir yükümlülük. Sözleşme, çocuk haklarının yalnızca çocuklara yönelik özel hizmetlerde değil; tüm politika, program ve uygulamalarda gözetilmesini öngörüyor. Bu da devletlerin yanı sıra, kamu politikalarıyla etkileşim içinde olan ve toplumsal etki üreten tüm aktörleri kapsıyor.

Kısacası, çalışma alanımız ne olursa olsun, çocukların yaşamına temas eden her adımda çocuk haklarını gözetmek, hepimizin ortak sorumluluğu.

Dolaylı temas noktaları: “Bizim alanımıza girmiyor” dediğimiz yerler

BM Çocuk Hakları Komitesi çocukların haklarının yalnızca doğrudan hedeflenen politikalarla değil; genel kamu politikaları, iletişim dili, medya, dijital alanlar ve topluluk temelli çalışmalar yoluyla da etkilenebileceğini söyler. Bu nedenle çocuklara doğrudan yönelik olmayan faaliyetler dahi çocuk hakları bakımından etki doğurabilir.

Bu dolaylı etkiler özellikle gelir eşitsizliğine maruz kalan, engelli, göçmen, mülteci ya da ayrımcılığa maruz kalan çocuklar açısından daha derin ve kalıcı sonuçlar doğurabilir.  Dolayısıyla çocuk haklarına duyarlı yaklaşım, bu grupların görünmez kalmasını önlemeyi ve var olan eşitsizlikleri yeniden üretmemeyi de kapsar. Bu nedenle “çocuklarla çalışmıyoruz” demek aslında onlarla hiç temas etmediğimiz anlamına gelmez.

Çocuk haklarına duyarlılık da ne demek?

Sivil alanda sıkça karşılaştığımız bir kavram var: çocuk haklarına duyarlılık. Peki, bu kavram tam olarak ne anlama geliyor?

Çocuk haklarına duyarlılık; çocuk hakları alanında uzman olmayı değil, her durumda çocuğun hak sahibi bir birey olduğunu hatırlamayı ifade eder. Çocuğun haklarını ihlal etmemeyi, bu hakları gözetmeyi ve gerektiğinde korumayı merkeze alan bir yaklaşımı anlatır.

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin nasıl uygulanması gerektiğine açıklık getirmek amacıyla, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi tarafından yayımlanan genel yorumlardan biri olan  14 No’lu Genel Yorum da bu noktaya özellikle dikkat çeker. Genel Yorum, çocuk haklarının yalnızca çocuklarla doğrudan çalışan örgütlerin değil; çocukları etkileyebilecek tüm politika, program ve uygulamaların konusu olduğunu hatırlatır.

Komite’ye göre çocuğun üstün yararı ilkesi, sadece çocuklara doğrudan yönelik kararlarla sınırlı değildir. Çocuklarla doğrudan çalışmayan örgütler dâhil olmak üzere tüm aktörler, yürüttükleri çalışmaların çocuklar üzerindeki olası etkilerini öngörmek ve bu etkileri çocuğun üstün yararı doğrultusunda değerlendirmekle yükümlüdür.

Tam da buradan hareketle çocuk haklarına duyarlılık; bir örgütün çocuklarla doğrudan çalışıp çalışmamasından bağımsız olarak, her durumda çocuğun hak sahibi bir birey olduğunu gözetmesini ifade eder. Alınan kararların ve yürütülen faaliyetlerin çocukların yaşamını nasıl etkileyebileceğini düşünmeyi ve bu etkileri sorumlulukla ele almayı gerektirir.

Peki, çocuk haklarına duyarlı bir yaklaşımı nasıl hayata geçirebiliriz?

Bu yaklaşımın, örgütün yalnızca belirli çalışmalarında değil; değerlerinden iletişim diline, uygulamalarından karar alma süreçlerine kadar tüm yapısına yansıması gerekir. Bunu kolaylaştırmak için birkaç adımlık bir kontrol listesi yol gösterici olabilir. Her adımda kendimize şu soruyu sormak iyi bir başlangıç olabilir: “Bu çalışma çocukların yaşamını doğrudan ya da dolaylı olarak etkiliyor mu?”

Bu çerçevede:

• Kullandığımız her görselde çocukların kimliğini, mahremiyetini ve onurunu korumayı temel ilke edinmeli,
• Çalışmalarımızda ve söylemlerimizde çocukları “edilgen” ya da “yardıma muhtaç” bireyler olarak değil, hak sahibi özneler olarak konumlandırmalı,
• Çocukların görüşlerini ifade edebilecekleri güvenli ve kapsayıcı alanlar açmalı,
• Çalışma yapacağımız mekânları çocukların yaşlarına uygun, kendilerini rahat ve güvenli hissedebilecekleri şekilde tasarlamalı ve
• Kurumsal düzeyde çocuk güvenliği politikasını benimsemeliyiz.

Çocuk haklarına duyarlılık, bir kontrol listesiyle sınırlı bir görev değil; örgütün tüm çalışmalarına nüfuz eden bir bakış açısıdır. Bu bakış açısı güçlendikçe, çocukların yaşamlarına temas eden her adım daha adil, daha güvenli ve daha kapsayıcı hâle gelir.

Çocuk haklarına duyarlı bir yaklaşım neden önemli?

Hak temelli yaklaşım bir bütündür. Dolayısıyla, çocuk haklarına duyarlılık, çocukları doğrudan hedeflemeyen çalışmalarda bile; olası hak ihlallerinin önlenmesi, dışlayıcı sonuçların fark edilmesi ve daha adil politika ve uygulamaların geliştirilmesi için kritik bir eşik oluşturur.

Bu duyarlılık, örgütlerin hak temelli yaklaşımını güçlendirir; kapsayıcılığını artırır ve çocuklara dair yerleşik, sorunlu algıların dönüşümüne katkı sunar. Çocukları yalnızca “korunması gereken” ya da “pasif” bireyler olarak değil, hak sahibi özneler olarak görmeyi mümkün kılar.

Doğrudan çocuklarla çalışılmasa bile, yetişkinlerle yürütülen faaliyetlere eşlik eden çocuklar için güvenli alanlar oluşturulması; sosyal medya paylaşımlarında çocukların onurunun ve mahremiyetinin korunması ya da bir projenin çocukları dışlamayacak şekilde tasarlanması… Bunların her biri çocuk haklarına duyarlılığın somut ve gündelik hayattaki karşılıklarıdır.

Bu nedenle çocuk haklarına duyarlılık, bireysel iyi niyetin ötesinde; örgütsel bir sorumluluk ve kurumsal bir duruş olarak ele alınmalıdır. Çocukların haklarını ihlal etmemek kadar, bu hakları dolaylı biçimde korumak da hepimizin sorumluluğu. Çünkü her faaliyet, her karar ve her mesaj; bir yerlerde mutlaka çocukların yaşamına ve haklarına dokunur.