Bir üyeyi, dernek üyeliğinden çıkarmanın koşulları nelerdir?

Medeni Kanun’un 65, 66 ve 67. maddelerinde “dernek üyeliğinin sona ermesi hâlleri”, sırasıyla, kendiliğinden, çıkma ve çıkarılma biçiminde düzenlenmiştir. Dernek üyesinin üyeliğinin kendiliğinden sona ermesi, dernek üyesinin kanunda ya da tüzükte aranılan nitelikleri kaybetmesiyle gerçekleşebilir. Örneğin, belli bir meslekle uğraşan kişilerin üye olarak kabul edildiği bir dernekte, üyelerden birinin o mesleği icra etmeyi bırakması hâlinde, o üyenin üyelik sıfatı kendiliğinden sona erecektir. Çıkma hâlinde, dernek üyesi kendi rızasıyla dernek üyeliğinden ayrılmaktadır. Medeni Kanun’un 67. maddesi çıkarılma konusunu şöyle açıklamaktadır: “Tüzükte üyelerin çıkarılma sebepleri gösterilebilir. Tüzükte çıkarılma sebepleri gösterilmişse, çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez. Tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye, ancak haklı sebeple çıkarılabilir. Bu çıkarma kararına, haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir.” Bir üyenin dernek üyeliğinden çıkarılması konusunda karar verilirken, öncelikle çıkarılma sebeplerinin tüzükte düzenlenip düzenlenmediğine bakmak gerekecektir. Eğer çıkarma kararı, tüzükte çıkarma sebebi olarak düzenlenen haklı bir sebebe dayanıyorsa, çıkarılan üyenin bu sebebin haklı sebep olup olmadığına dair itiraz hakkı yoktur; çünkü üye, bu tüzüğü kabul ederek derneğe kaydolmuştur.

Yeniden bir örnekle durumu açıklamak gerekirse: Dernek tüzüğünde, “herhangi bir şekilde hapis cezasına mahkûm olmak” dernek üyeliğinden çıkarma sebebi olarak düzenlenmişse ve bir üye de böyle bir cezaya mahkûm edilirse, dernek üyeliğinden çıkartılır. Çıkartılan üye, tüzükte belirtilen bu sebebin kendisinin üyelikten çıkarılması için “haklı sebep” teşkil etmediğine dair itiraz edemez; çünkü bu düzenleme, derneğin tüzüğünde açıkça yer almaktadır. Yani, çıkarılan üye, tüzükte belirtildiği hâlde böyle bir nedenin çıkarma sebebi olamayacağını ileri süremez. Ancak, bu durumda dahi çıkarılan üye, tüzükte yazılı çıkarılma nedeninin gerçekleşmediğine ya da çıkarma kararının gerekli yönteme uygun alınmadığına itiraz edebilir. Tüzükte çıkarma konusunda bir düzenleme bulunmaması hâlinde, üyelikten çıkarmanın haklı bir sebebe dayanması gerekir. Örneğin, üyenin derneğin amacına aykırı davranışlarda bulunması, dernek içinde huzur ve düzeni bozucu bir tutum sergilemesi gibi. Üyelikten çıkarılan kişi, bu çeşit bir çıkarmanın haklı bir sebebe dayanmadığını ileri sürerek karara itiraz edebilir. Medeni Kanun’un 80. maddesinde, “Genel Kurul, üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı verir” düzenlemesi mevcuttur. Bu düzenlemeye göre, üyelikten çıkarma kararını veren merci yönetim kurulu ise, çıkarılan üye öncelikle genel kurula başvurmak zorundadır. Çıkarılan üye, genel kurula başvurarak olumlu bir sonuç alamazsa, ondan sonra mahkemeye başvurabilir.