Derneklerde tüzük değişikliği yalnızca Genel Kurul kararıyla yapılabilir. Yönetim Kurulu veya yeterli sayıda üye değişiklik teklifini hazırlayarak genel kurul gündemine alır.
Toplantı çağrısı tüzükte belirtilen usule uygun yapılmalı ve değişiklik gündem maddesi açıkça belirtilmelidir. İlk toplantıda katılım yeter sayısı üye tam sayısının salt çoğunluğudur. Tüzük değişikliği kararı toplantıya katılan üyelerin en az 2/3'sinin oyuyla alınır. Yeter sayı sağlanamazsa ikinci toplantıda çoğunluk aranmaz ancak katılım, yönetim ve denetim kurulu üye tam sayısının 2 katından az olamaz. (Türk Medeni Kanunu m.78, 81) Karar sonrası eski ve yeni tüzük metinleri hazırlanmalı, yeni metnin her sayfası yönetim kurulu üyelerince imzalanmalıdır. Genel Kurul tutanağı, hazirun listesi ve yeni tüzük, toplantıyı izleyen 30 gün içinde mülki idareye bildirilmelidir.
Unutulmamalıdır ki yeter sayı sağlanmadan alınan kararlar hükümsüz sayılır. Değişiklik mülki idareye süresinde bildirilmezse idari para cezası uygulanabilir. Tüzük değişikliği Kanun veya Dernekler Yönetmeliği’ne aykırı olamaz. Aksi durumda mülki idare uyarıda bulunabilir veya yargı yoluna başvurulabilir.
Fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Ancak, Türk Silâhlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarda kısıtlamalar olabilir.
Bunun yanı sıra, 15 yaşını bitiren ayırt etme gücüne sahip küçükler; toplumsal, ruhsal, ahlakî, bedensel ve zihinsel yetenekleri ile spor, eğitim ve öğretim haklarını, sosyal ve kültürel varlıklarını, aile yapısını ve özel yaşantılarını korumak ve geliştirmek amacıyla yasal temsilcilerinin yazılı izni ile çocuk dernekleri kurabilir veya kurulmuş çocuk derneklerine üye olabilirler. Çocuk derneklerine 18 yaşından büyükler kurucu veya üye olamazlar. (Dernekler Kanunu m.3)
Genel kurul, yönetim ya da denetim kurulunun gerekli gördüğü hâllerde ya da dernek üyelerinden 1/5’inin yazılı başvurusu üzerine, yönetim kurulu tarafından olağanüstü toplantıya çağrılır. Yönetim kurulu, genel kurulu toplantıya çağırmazsa üyelerden birinin başvurusu üzerine sulh hukuk mahkemesi, 3 üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir. (Dernekler Yönetmeliği m.13)
Derneklerde olağanüstü genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulunun gerekli gördüğü acil hallerde ya da dernek üyelerinin 1/5'nin yazılı isteği üzerine toplanır. Bu talepler karşısında yönetim kurulu, genel kurulu 30 gün içinde toplantıya çağırmak zorundadır. Aksi takdirde üyeler Sulh Hâkimi'ne başvurarak toplantı için görevlendirme talep edebilirler. (Türk Medeni Kanunu m.75)
Derneğe kesilen idari para cezalarına karşı itiraz yolu açıktır. Ceza kararının derneğe tebliğ edilmesinden itibaren 15 gün içinde yetkili Sulh Ceza Hâkimliği'ne başvurularak idari para cezasına itiraz davası açılabilir. Bu süre hak düşürücü bir süre olup, süresi içinde başvuru yapılmaması halinde ceza kesinleşir.
Fiil ehliyetine sahip (18 yaşından büyük, ayırt etme gücüne sahip ve bir mahkeme tarafından hakkında kısıtlılık kararı verilmemiş) her gerçek kişi ile tüzel kişiler, derneklere üye olma hakkına sahiptir. (Türk Medeni Kanunu m.64)
Çocuklar fiil ehliyetine sahip olmadıkları için derneklere üye olamazlar. Ancak 12 yaşından büyük çocuklar yasal temsilcilerinin yazılı izni ile çocuk derneklerine üye olabilirken 15 yaşından büyük çocuklar, çocuk derneklerinde yönetim ve denetim kurulu üyesi olabilirler. 18 yaşından büyük kişiler ise çocuk derneklerine kurucu ya da üye olamazlar. (Dernekler Kanunu m.3)
Derneklerin, mevzuat gereği mülki idare amirliğine düzenli olarak bildirim yapma yükümlülüğü vardır. Yıl sonu beyannamesi, her yıl Nisan ayı sonuna kadar verilir. (Dernekler Kanunu m.19, Dernekler Yönetmeliği m.83)
Dernekler Yönetmeliği’nin 17 ve 92. maddeleri uyarınca; genel kurul sonuçları, yönetim veya denetim kurullarındaki asıl ve yedek üye değişimleri, dernek merkezinin taşınması ve üyelik güncellemeleri, kararın alınmasından itibaren 45 gün içinde DERBİS üzerinden bildirilmelidir.
Mali yardımlar konusunda ise yurt dışından gelen nakdi yardımların banka yoluyla alınması ve henüz harcanmadan önce bildirilmesi, yurt dışına yapılacak yardımların ise gönderilmeden önce sisteme işlenmesi şarttır.
Tüm bunlara ek olarak, dernek adına bir taşınmaz mal edinildiğinde, Dernekler Yönetmeliği 93. maddesi gereği, tapu tescilinden itibaren 30 gün içinde mülki idareye bilgi verilmelidir. Tüm bu bildirimlerin eksiksiz ve süresinde yerine getirilmesinden hukuki olarak doğrudan dernek yönetim kurulu başkanı sorumludur.
Dernekler; yerleşim yerlerinde meydana gelen değişiklikleri, genel kurul toplantıları dışında dernek organlarında meydana gelen değişiklikleri, tüzüklerinde yapılan değişiklikleri ve edindikleri taşınmazların bilgisini mülki idare amirliğine bildirmekle yükümlüdürler.
Yerleşim yeri, dernek organlarındaki değişiklikler ve tüzük değişiklikleri değişiklikten itibaren 45 gün içerisinde yapılmalıdır. Taşınmaz mallar ise tapuya tescilinden itibaren 30 gün içerisinde bildirilmelidir. Taşınmaz mal bildirimleri DERBİS üzerinden yapılabilir.
Dernekler, mülki idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak şartıyla yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlardan ayni ve nakdi yardım alabilirler. Nakdi yardımların bankalar aracılığıyla alınması ve kullanılmadan/harcanmadan önce bildirim şartının yerine getirilmesi zorunludur.
Yurt dışından yardım alacak olan dernekler 'Yurt dışından Yardım Alma Bildirimini' doldurup mülki idare amirliğine bildirimde bulunurlar. Bu DERBİS (Dernekler Bilgi Sistemi) üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu bildirimin gerçekleşmemesi halinde, 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 32. maddesi uyarınca idari para cezası uygulanır ve bu ceza yönetim kurulu başkanına şahsen kesilir.
Eğer alınan yardım belirli bir proje kapsamında ise, bildirime projenin adı, amacı, yardım cinsi ve bütçesi (peşin, taksitli vb. bilgiler) de eklenerek yardımın kullanım sınırları netleştirilmelidir.
Denetim kurulu, 3 asıl ve 3 yedek üyeden az olmamak üzere dernek tüzüğünde belirtilen sayıda üyeden oluşur.
Denetim kurulu, denetleme görevini, dernek tüzüğünde belirtilen esas ve usullere göre yapar; denetleme sonuçlarını bir raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar. (Türk Medeni Kanunu m.86)
Derneklerde iç denetim esastır. Genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulu tarafından iç denetim yapılabileceği gibi, bağımsız denetim kuruluşlarına da denetim yaptırılabilir. Genel kurul, yönetim kurulu veya bağımsız denetim kuruluşlarınca denetim yapılmış olması, denetim kurulunun yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. (Dernek Kanunu, madde 9)
Derneklerin iç denetimi, dernek tüzüğünde belirtilen sürelerde yapılır. Ancak 5253 sayılı Dernekler Kanunu uyarınca denetim kurulunun derneğin mali ve idari işlemlerini en geç yılda bir kez denetlemesi zorunludur.
Yönetim kurulu, aksi tüzükte belirtilmemişse, 5 asıl ve 5 yedek üyeden oluşur. Bu asgari olarak belirtilmiş sayının dernek tüzüğüyle artırılması mümkündür. Yönetim kurulu üyeliği seçimle başlar ve üyelik döneminin sona ermesine dek sürer. Yönetim kuruluna seçilen üyelerin, bu seçimi açık ya da örtülü olarak kabul etmeleriyle yönetim kurulu üyeliği görev ve yetkileri işlemeye başlar. Üyeler, yönetim kurulu üyeliğini kabul etmeye zorlanamazlar. Yönetim kurulu üyeliğinin ne kadar süreceği genellikle dernek tüzüğünde belirtilir. Genel olarak bu aralık 2 genel kurul dönemi arasındaki süre kadardır. Üyeliğin sona ermesi genellikle bu sürenin dolmasıyla gerçekleşir. Fakat, bu süre dolmadan da derneğin sona ermesi, görevden ayrılma (istifa), görevden alınma (azil), tüzükte belirtilen şartların gerçekleşmesi (üst üste 3 toplantıya katılmama) gibi durumlarda olanaklıdır. (Türk Medeni Kanunu m.84,85)
Dernek başkanları ile, dernek yönetim ve denetim kurulu üyelerinin dernek içerisinde mevcut rolleri dışında, iş sözleşmesi ile 3. şahısların yapabilecekleri işleri yapması durumunda sigortalı sayılmasına olanak verilmiştir. (Sosyal Güvenlik Kurumu’nun Sigortalılık İşlemlerindeki Değişikliklerle ilgili 24.04.2019 tarihli ve 2019/9 sayılı Genelge)
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, kişinin yapacağı işin niteliği ve iş sözleşmesi olacaktır. İş sözleşmesinin konusu olan iş, kişilerin yönetim ya da denetim kurulu üyelikleri kapsamında gerçekleştirecekleri işlerden farklı bir niteliğe sahip olmalıdır. Örneğin, dernek yönetim kurulu üyesi olan (A)’nın dernek içerisinde aynı zamanda sosyal medya uzmanı olarak çalışmak istemesi durumunda, kendisi ile bu kapsamda bir iş sözleşmesinin imzalanmasını takiben dernekte SGK’lı olarak çalışmasını engelleyen bir durum yoktur.
Bütün bunların yanı sıra, bu gibi durumlarda dernek olarak bir hibe alım sürecine dahil olmak düşünülüyorsa, herhangi bir çıkar çatışmasını engellemek amacı ile, yönetim ve denetim kurulu üyelerinin dernek içerisinde SGK’lı çalışması durumunda ne gibi şartlara tabi olacakları belirlenmiş (maaş koşulları, toplantılara dahil olma vs.) bir yönetim kurulu kararı alınması ve dernek iç işleyişinin oluşturulması, hem hibe süreci hem de şeffaflık açısından koruyucu bir adım olacaktır.
Stratejik davalama, önceden oluşturulmuş bir strateji içinde davalar açılarak hukuk uygulamasında ya da kamuoyunun algısında değişiklikler yaratmaya ve toplumsal değişme sağlanmaya çalışılmasıdır. Etki davası olarak da adlandırılan bu davalarda, açılan bireysel bir dava olsa da davanın konusu pek çok kişinin maruz kaldığı bir ihlal ya da toplumsal bir sorundur.
Stratejik davalama sürecinde açılan dava uzun erimli bir süreçte aktivist avukatların sivil toplum örgütleri ile birlikte yürüttükleri politik mücadelenin bir parçası hatta odağıdır. Ancak toplumsal davalardan farklı olarak stratejik davalamada dava ve kamuoyu çalışmaları başlangıçta ortaklaşa belirlenen stratejiler doğrultusunda gerçekleştirildiği gibi davaya konu vaka da belli bir strateji çerçevesinde belirlenir yahut dava daha önceden açılmış olsa dahi davanın takibi ortaklaşa belirlenen bir strateji ile sürdürülür.
Sivil Toplum Örgütleri, devam eden bir davada fer'i müdahil olarak yer alabilirler. Çünkü bu, üçüncü bir kişinin, davanın taraflarından birinin davayı kazanmasında hukuki bir yararı bulunması halinde o taraf yanında davaya katılmasıdır.
STÖ'lerin tüzüğünde belirtilen amaçlar (örn. çevre, kadın veya azınlık haklarının korunması) doğrultusunda, davadan çıkacak kararın kurumsal menfaatlerini dolaylı olarak etkileyeceği durumlarda hukuki yarar şartı sağlanmış sayılır. Bu durumda bir STÖ, yanında katıldığı tarafa yardımcı olarak iddia ve savunmalarını ileri sürebilir ancak davanın tarafı sıfatını kazanmaz ve hakkında hüküm kurulamaz.
Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişiler dernek kurabilirler veya kurulmuş derneklere üye olabilirler. Onursal üyelik içinse bu koşul aranmaz. (Türk Medeni Kanunu m.93)
Burada mülteciler ve geçici koruma statüsündeki yabancılar için dikkat edilmesi gereken husus 'yerleşme hakkına sahip olan' ibaresidir. Yasal ikamet statüleri nedeniyle yerleşme şartını karşılamış sayılan mülteciler dernek kurabilir, derneklere üye olabilirler.
Geçici koruma statüsündeki yabancılar da ise durum biraz farklıdır. Bu statüdeki koruma geçici olduğu için oturma iznini kapsamaz. Bu nedenle derneklere üye ve kurucu üye olma konusunda hukuki sorunlarla karşılaşabilirler.
Dernek Yönetim Kurulu Başkanlığı'na seçilebilmek için T.C. vatandaşı olma şartı aranmaz. Dolayısıyla Türkiye'de yerleşme hakkına sahip ve fiil ehliyetine sahip olan bir yabancı;
- Derneğe üye olabilir.
- Genel Kurul'da Yönetim Kurulu üyeliğine seçilebilir.
- Yönetim Kurulu üyeleri kendi aralarından birini başkan seçebilir.